१२वी नंतरEducation

D.El.Ed (डी.एड. — प्राथमिक शिक्षक पदविका)

इयत्ता १–५ चे शिक्षक होण्याचा १२वीनंतरचा सर्वात जवळचा मार्ग — स्वस्त, पण सरकारी नोकरीपर्यंत TET, TAIT आणि ३ वर्षांचे शिक्षण सेवक पद.

थोडक्यात आकडे

सविस्तर खर्च

एकूण खर्च (सर्व वर्षे)₹0.3 L – ₹2.5 L

सुरुवातीचा पगार₹2 LPA

मध्य-करिअर पगार₹5 LPA

कालावधी१२वीनंतर २ वर्षे

कठीणपणा · मागणीसोपे · स्थिर

D.El.Ed (जुने नाव D.Ed) हा १२वीनंतरचा २ वर्षांचा डिप्लोमा आहे आणि इयत्ता १–५ च्या शिक्षक पदासाठी हीच पात्रता आहे. शासकीय DIET मध्ये खर्च अतिशय कमी आहे; खरी कसोटी पुढे — TET, TAIT आणि पवित्र पोर्टलवरची निवड.

D.El.Ed (Diploma in Elementary Education) — महाराष्ट्रात अजूनही "D.Ed" म्हणून ओळखला जाणारा — हा १२वीनंतरचा २ वर्षांचा, NCTE मान्यताप्राप्त डिप्लोमा आहे. तो इयत्ता १–५ शिकवण्यासाठी आहे. ११ ऑगस्ट २०२३ च्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार प्राथमिक शिक्षक पदासाठी D.El.Ed हीच पात्रता आहे; B.Ed धारक या पदांसाठी पात्र नाहीत. महाराष्ट्रात प्रवेश MSCERT (राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद, पुणे) च्या online प्रक्रियेतून, १२वीच्या गुणांवर होतो.

हा कोर्स माझ्यासाठी योग्य आहे का?पगार वास्तव पहा

D.El.Ed (D.Ed): थोडक्यात खरी माहिती (२०२६)

D.El.Ed हा १२वीनंतरचा २ वर्षांचा डिप्लोमा आहे आणि इयत्ता १–५ (प्राथमिक) शिक्षक पदासाठी हीच पात्रता आहे — B.Ed नाही.
महाराष्ट्रात प्रवेश MSCERT च्या online प्रक्रियेतून, १२वीच्या गुणांवर होतो; शासकीय DIET मध्ये फी अतिशय कमी.
अनुदानित/जिल्हा परिषद शाळेत निवड झाल्यावर पहिली 3 वर्षे प्राथमिक शिक्षण सेवक म्हणून ₹16,000 ठरलेले मानधन.
KVS/NVS मध्ये प्राथमिक शिक्षकाला (Level 6) DA 60% सह साधारण ₹57,000–₹67,000 महिना हातात; खाजगी शाळेत ₹८,०००–२५,०००.

शिक्षक हातातील पगार calculator (२०२६)

शाळेची व्यवस्था आणि पद निवडा — DA 60% (जानेवारी २०२६ पासून) धरून वेतनश्रेणीच्या सुरुवातीचा महिन्याचा पगार दिसेल.

शाळा व्यवस्था

KVS / NVS (केंद्र सरकार)महाराष्ट्र अनुदानित / जि.प. शाळा (पहिली ३ वर्षे)

पद

PRT — इयत्ता १–५ (D.El.Ed)TGT — इयत्ता ६–१० (B.Ed)PGT — इयत्ता ११–१२ (PG + B.Ed)

शहराचा वर्ग

X — मुंबई, पुणे, दिल्लीY — नागपूर, नाशिक, छ. संभाजीनगरZ — इतर गावे/शहरे

मूळ वेतन: ₹35,400
महागाई भत्ता (60%): ₹21,240
घरभाडे भत्ता (HRA): ₹7,080
प्रवास भत्ता: ₹2,880
एकूण महिना पगार: ₹66,600
Pension कपात (मूळ + DA च्या १०%): −₹5,664

हातात (अंदाजे)

₹60,936

वेतनश्रेणीची सुरुवातीची पायरी. आयकर, व्यवसाय कर आणि विमा कपातीपूर्वी. दरवर्षी वेतनवाढ आणि DA बदलाने पगार वाढतो; ८व्या वेतन आयोगाचा अहवाल साधारण २०२७ च्या मध्यात अपेक्षित.

२०२६ मध्ये काय बदलले

ऑगस्ट 2026
पवित्र पोर्टलची २०२६ ची फेरी: 30,209 शिक्षक पदे.
स्रोत: PW, Pavitra portal 2026
मे 2026
नोकरीत असलेल्या शिक्षकांनाही TET अनिवार्य; मुदत ३१ ऑगस्ट २०२८. त्यामुळे पुढची काही वर्षे TET ची स्पर्धा जास्त.
स्रोत: SCC Online, review dismissed, deadline 31 Aug 2028
मार्च 2026
फेब्रुवारी २०२६ च्या CTET मध्ये Paper 1 (इयत्ता १–५) चा निकाल 33.69%. पुढची CTET: 12–13 Dec 2026.
स्रोत: Careers360 News, CTET Feb 2026 result

हा कोर्स कोणासाठी योग्य

ज्यांना लहान मुलांना (इयत्ता १–५) शिकवायची खरी आवड आणि संयम आहे

१२वीनंतर कमी खर्चात व्यावसायिक पात्रता हवी असलेले — विशेषतः शासकीय DIET मध्ये प्रवेश मिळणारे

TET आणि TAIT साठी पुढची २–४ वर्षे तयारी करायला तयार असलेले

ग्रामीण किंवा जिल्हा परिषद शाळेत काम करायला तयार असलेले

कोणासाठी हा कोर्स टाळावा

ज्यांना इयत्ता ६–१२ ला विषय शिकवायचा आहे — त्यांनी पदवी + B.Ed करावे

ज्यांना १२वीनंतर ३ वर्षांत ₹२५,०००+ महिना पगार नक्की हवा आहे

फक्त "सरकारी नोकरी" म्हणून D.Ed निवडणारे — TET पास झाल्यावरही भरतीची वाट पाहावी लागते

पगार तपशील

भूमिकासुरुवातीचा पगारमध्य-करिअरनोट

खाजगी प्राथमिक शिक्षक₹८,०००–२०,०००/महिना₹२०,०००–३५,०००/महिनालहान व ग्रामीण शाळांमध्ये पगार कमी आणि उशिरा मिळणे सामान्य.

अनुदानित / जि.प. शाळा (शिक्षण सेवक)₹16,000 ठरलेले३ वर्षांनंतर नियमित वेतनश्रेणीप्राथमिक शिक्षण सेवक मानधन (शासन निर्णय ७ फेब्रु. २०२३).

KVS / NVS प्राथमिक शिक्षक (Level 6)₹57,000–₹67,000/महिना हातातवार्षिक वेतनवाढ व पदोन्नतीने वाढमूळ वेतन ₹35,400 + DA 60% + HRA + प्रवास भत्ता, pension कपातीनंतर; करापूर्वी.

स्रोत-तपासलेले — स्रोत आणि कार्यपद्धत पहा

पगाराची वास्तविकता

खाजगी प्राथमिक शाळेत सुरुवात साधारण ₹८,०००–₹२०,०००/महिना, अनेकदा EPF व रजेशिवाय. महाराष्ट्रातील अनुदानित किंवा जिल्हा परिषद शाळेत निवड झाल्यावर पहिली 3 वर्षे प्राथमिक शिक्षण सेवक म्हणून ₹16,000 ठरलेले मानधन (शासन निर्णय ७ फेब्रुवारी २०२३), त्यानंतर नियमित वेतनश्रेणी. केंद्रीय विद्यालय/नवोदय मध्ये प्राथमिक शिक्षकाला (Level 6, मूळ वेतन ₹35,400) DA 60% सह मोठ्या शहरात साधारण ₹67,000 आणि लहान गावात ₹57,000 महिना हातात मिळतात (pension कपातीनंतर, करापूर्वी).

फी आणि खर्च

शासकीय DIET (जिल्हा शिक्षण व प्रशिक्षण संस्था) आणि अनुदानित अध्यापक विद्यालयांमध्ये फी अतिशय कमी असते; खाजगी विनाअनुदानित कॉलेजमध्ये साधारण ₹४०,०००–₹१ लाख प्रति वर्ष. प्रवेशापूर्वी NCTE मान्यता, practice teaching च्या शाळा आणि मागील बॅचचे TET निकाल तपासा.

एकूण खर्चाची वास्तविकता

डिप्लोमाचा खर्च कमी असला तरी पूर्ण हिशोबात वेळ महत्त्वाचा आहे: २ वर्षे D.El.Ed, मग TET आणि TAIT ची १–३ वर्षे तयारी (या काळात खाजगी शाळेत ₹८,०००–₹१५,००० पगार सामान्य), आणि निवड झाल्यावर पहिली 3 वर्षे प्राथमिक शिक्षण सेवक म्हणून ₹16,000 ठरलेले मानधन. १२वीनंतर नियमित वेतनश्रेणीपर्यंत ६–८ वर्षांचा प्रवास गृहीत धरा.

कॉलेज टियरचा परिणाम

D.Ed मध्ये कॉलेजचे नाव नव्हे तर प्रशिक्षणाची गुणवत्ता महत्त्वाची आहे. प्रत्येक जिल्ह्यातील शासकीय DIET हा सर्वात सुरक्षित पर्याय — कमी फी, जिल्हा परिषद शाळांमध्ये प्रत्यक्ष अध्यापनाचा सराव आणि शिक्षण विभागाशी थेट संपर्क. अनुदानित अध्यापक विद्यालये दुसरा चांगला पर्याय. केवळ कागदावर चालणारी, practice teaching नावापुरते असणारी खाजगी कॉलेजेस टाळा — TET साठी लागणारे बालमानसशास्त्र आणि अध्यापनशास्त्र तिथे नीट शिकवले जात नाही.

पात्रता

मान्यताप्राप्त मंडळातून १२वी उत्तीर्ण — कोणतीही शाखा चालते. किमान गुण साधारण ५०% (राखीव प्रवर्गाला ४५%); MSCERT च्या काही सूचनांमध्ये ४९.५% / ४४.५% असे नमूद केले आहे, म्हणून त्या वर्षाची अधिकृत सूचना तपासा. शिक्षणाचे माध्यम (मराठी, इंग्रजी, उर्दू इ.) निवडताना पुढे कोणत्या माध्यमाच्या शाळेत शिकवायचे आहे याचा विचार करा.

प्रवेश परीक्षेची वास्तविकता

D.El.Ed प्रवेशासाठी महाराष्ट्रात वेगळी प्रवेश परीक्षा नाही — MSCERT ची online गुणवत्ता यादी आणि फेऱ्या असतात. खरी परीक्षा डिप्लोमानंतर येते: आधी TET Paper 1 (CTET किंवा MAHA TET) — फेब्रुवारी २०२६ च्या CTET मध्ये Paper 1 चा निकाल 33.69% होता. त्यानंतर TAIT (शिक्षक अभियोग्यता व बुद्धिमत्ता चाचणी) आणि पवित्र पोर्टलवर शाळांची पसंती. म्हणून दुसऱ्या वर्षापासूनच TET चा अभ्यास सुरू करा.

या मार्गासाठी पुढील तारखा

CTET — डिसेंबर 2026परीक्षा: १२–१३ डिसें २०२६निश्चितPlan B आणि कागदपत्रे →
MAHA-TET 2026 (महा-टीईटी)२८ जून २०२६ ची परीक्षा पेपरफुटीच्या संशयामुळे पुढे ढकलली. ५ ऑक्टो २०२६ पर्यंत MSCE ने नवीन तारीख जाहीर केलेली नव्हती.Plan B आणि कागदपत्रे →

सर्व तारखा →Calendar आठवण

वास्तव तपासा

D.El.Ed केल्यावर लगेच सरकारी नोकरी मिळत नाही: आधी TET Paper 1 (फेब्रुवारी २०२६ च्या CTET मध्ये Paper 1 चा निकाल 33.69%), मग TAIT आणि पवित्र पोर्टल. तोपर्यंत खाजगी शाळेच्या कमी पगाराची तयारी ठेवा आणि शक्यतो शासकीय DIET निवडा.

करिअरची वास्तविकता

प्राथमिक शिक्षकाचा दिवस ६–८ तास लहान मुलांसोबत — अनेक विषय, उपक्रम, पोषण आहार, पालक भेटी आणि शासकीय माहिती भरणे. २०१२ नंतर अनेक वर्षे महाराष्ट्रात शिक्षक भरती अत्यल्प होती, त्यामुळे D.Ed झालेल्यांची मोठी रांग अजूनही आहे. सप्टेंबर २०२५ च्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार नोकरीत असलेल्या शिक्षकांनाही TET आवश्यक आहे (मुदत ३१ ऑगस्ट २०२८), त्यामुळे TET ची स्पर्धा पुढची काही वर्षे जास्त राहील.

रोडमॅप

१२वीनंतर

योग्य कॉलेज निवडा

MSCERT ची online प्रवेश सूचना आणि गुणवत्ता यादी पाहा
शक्यतो शासकीय DIET किंवा अनुदानित कॉलेज निवडा
NCTE मान्यता आणि practice teaching च्या शाळा तपासा

वर्ष १–२

D.El.Ed अभ्यास

बालविकास व बालमानसशास्त्र
भाषा, गणित, परिसर अभ्यास शिकवण्याच्या पद्धती
जिल्हा परिषद शाळेत अनिवार्य अध्यापन सराव
दुसऱ्या वर्षापासून TET Paper 1 ची तयारी

D.El.Ed नंतर

TET आणि TAIT

CTET Paper 1 किंवा MAHA TET Paper 1 (पुढची CTET: 12–13 Dec 2026)
TAIT साठी अभियोग्यता व बुद्धिमत्ता तयारी
सोबत पदवी पूर्ण करण्याचा विचार करा

भरती

नोकरीपर्यंत

पवित्र पोर्टलवर शाळा/पदांची पसंती
3 वर्षे प्राथमिक शिक्षण सेवक (₹16,000 मानधन)
त्यानंतर नियमित वेतनश्रेणी; पुढे पदवी + B.Ed करून वरच्या वर्गांचा पर्याय

D.El.Ed / D.Ed साठी आत्तापासून तयारी

ऐच्छिक आणि कमी खर्चाचे — बंधनकारक नाहीत.

अफिलिएट माहिती

खालील काही दुवे अफिलिएट दुवे आहेत. तुम्ही कोर्स घेतल्यास NextClimb ला कमिशन मिळू शकते — तुम्हाला जास्त किंमत पडत नाही. यामुळे या पानावरील शिफारस बदलत नाही.

चांगल्या बाजू

इयत्ता १–५ च्या शिक्षक पदासाठी हीच पात्रता — B.Ed धारक या पदांसाठी स्पर्धेत नाहीत

१२वीनंतर फक्त २ वर्षांत व्यावसायिक पात्रता

शासकीय DIET मध्ये फी अतिशय कमी

सुट्ट्या, ठरलेल्या वेळा आणि समाजात मान

जोखीम

फक्त इयत्ता १–५ — वरच्या वर्गांसाठी नंतर पदवी + B.Ed लागते

TET पास झाल्यावरही TAIT आणि भरतीची वाट पाहावी लागते

निवडीनंतर पहिली 3 वर्षे ₹16,000 ठरलेले मानधन

खाजगी प्राथमिक शाळांचे पगार खूप कमी (₹८,०००–₹२०,०००)

पालकांसाठी मार्गदर्शन

D.Ed स्वस्त आणि सन्मानाचा मार्ग आहे, पण "D.Ed केले की सरकारी नोकरी" असे आता नाही. मुलाला/मुलीला लहान मुलांना शिकवायची खरी आवड आहे का हे आधी पाहा. शासकीय DIET मध्ये प्रवेश मिळाला तर उत्तम; महागड्या खाजगी कॉलेजसाठी कर्ज घेऊ नका. निवड झाल्यावरही पहिली 3 वर्षे ₹16,000 मानधन असते, आणि त्याआधी TET–TAIT ची काही वर्षे — हा हिशोब घरात आधी बोला. सोबत पदवी (बाहेरून/मुक्त विद्यापीठातून) पूर्ण करणे हा चांगला Plan B आहे.

सामान्य प्रश्न

D.Ed आणि D.El.Ed एकच आहे का?

हो. NCTE च्या नियमांनुसार अधिकृत नाव D.El.Ed (Diploma in Elementary Education) आहे; महाराष्ट्रात त्याला अजूनही D.Ed म्हणतात. दोन्ही १२वीनंतरचे, इयत्ता १–५ साठीचे २ वर्षांचे डिप्लोमा आहेत.

B.Ed आणि D.Ed मध्ये फरक काय?

D.Ed (D.El.Ed) १२वीनंतर, इयत्ता १–५ साठी. B.Ed पदवीनंतर, इयत्ता ६–१२ साठी. ११ ऑगस्ट २०२३ च्या निर्णयात सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले की प्राथमिक शिक्षक पदासाठी B.Ed ग्राह्य नाही — फक्त D.El.Ed.

महाराष्ट्रात D.El.Ed प्रवेश कसा होतो?

MSCERT दरवर्षी online प्रवेश प्रक्रिया राबवते: अर्ज, १२वीच्या गुणांवर गुणवत्ता यादी आणि प्रवर्गनिहाय फेऱ्या. वेगळी प्रवेश परीक्षा नसते. शासकीय DIET च्या जागा कमी आणि लवकर भरतात. किमान टक्केवारी व तारखा त्या वर्षाच्या MSCERT सूचनेत तपासा.

D.Ed नंतर शिक्षकाचा पगार किती?

खाजगी शाळेत साधारण ₹८,०००–₹२०,०००/महिना. अनुदानित/जिल्हा परिषद शाळेत पहिली 3 वर्षे प्राथमिक शिक्षण सेवक म्हणून ₹16,000 ठरलेले मानधन, नंतर नियमित वेतनश्रेणी. केंद्रीय विद्यालयात प्राथमिक शिक्षकाला DA 60% सह साधारण ₹57,000–₹67,000 महिना हातात.

D.Ed नंतर लगेच सरकारी नोकरी मिळते का?

नाही. आधी TET Paper 1 पास करावी लागते, मग TAIT आणि पवित्र पोर्टलवरून निवड होते. या सगळ्याला १–३ वर्षे किंवा जास्त लागू शकतात, त्यामुळे खाजगी शाळेत अनुभव आणि सोबत पदवी पूर्ण करणे उपयोगी ठरते.

D.Ed नंतर B.Ed करता येते का?

हो, पण आधी पदवी पूर्ण करावी लागते. पदवी + B.Ed केल्यास इयत्ता ६–१२ चे पदही खुले होतात. अनेक जण नोकरी करत करत मुक्त विद्यापीठातून पदवी पूर्ण करतात.

अंतिम शिफारस

लहान मुलांना शिकवण्याची आवड असेल आणि शासकीय DIET मध्ये प्रवेश मिळत असेल तर D.El.Ed हा अजूनही चांगला पर्याय आहे — आणि प्राथमिक पदांसाठी तोच एकमेव मार्ग आहे. पण TET, TAIT आणि ३ वर्षांच्या शिक्षण सेवक काळाचा हिशोब आधीच घरात बोला आणि सोबत पदवी पूर्ण करा.

तुमचा निर्णय तपासा

सुमारे ७ प्रश्न · २ मिनिटे · सर्व 57 कोर्सेसशी तुलना · मोफत